Programación de Psicomotricidade · EI

Marco teórico

A psicomotricidade entende o desenvolvemento do neno e da nena como unha unidade: o motor, o cognitivo, o afectivo e o social constrúense xuntos a través da acción corporal. Na etapa 3-6 anos o corpo é a primeira ferramenta de coñecemento: movéndose, o neno estrutura o seu esquema corporal, organiza o espazo e o tempo, regula as súas emocións e entra en relación cos demais.

Enfoque misto: vivenciado + dirixido

A programación combina os dous grandes paradigmas da psicomotricidade. Da práctica psicomotriz vivenciada (Aucouturier; Lapierre) toma os rituais de entrada e saída, os tempos de exploración libre, a expresividade motriz e o paso ao debuxo e á palabra ao final da sesión: o corpo como lugar de pracer, expresión e relación. Da psicomotricidade dirixida ou funcional (Le Boulch, psicocinética; Picq e Vayer, educación psicomotriz) toma a secuencia planificada de contidos perceptivo-motores (esquema corporal, equilibrio, coordinación, espazo-tempo, lateralidade) e as propostas pautadas con obxectivo motor concreto. Nun ximnasio pequeno e cunha soa sesión semanal por grupo, esta combinación permite garantir a progresión dos contidos sen renunciar ao xogo libre e á iniciativa infantil.

B. Aucouturier / A. Lapierre

Práctica psicomotriz vivenciada: expresividade motriz, rituais, o corpo como reservorio de emocións e medio de expresión.

J. Le Boulch

Psicocinética: educación polo movemento, esquema corporal como núcleo do desenvolvemento.

L. Picq e P. Vayer

Educación psicomotriz con obxectivos funcionais: condutas motrices de base, perceptivo-motrices e neuromotrices.

J. Piaget

A intelixencia constrúese desde a acción sensoriomotriz; o espazo proxéctase desde o propio corpo.

H. Wallon

Unidade psicomotora: o ton muscular e a emoción como base da vida psíquica e da relación.

Zamora González (2016)

Modelo de fases da sesión de psicomotricidade adoptado nesta programación: ritual de entrada, expresividade motriz, recollida, expresividade plástica ou gráfica e ritual de saída.

Características evolutivas 3 · 4 · 5 anos

Ámbito	3 anos	4 anos	5 anos
Esquema corporal	Imaxe global do corpo: recoñece e nomea as partes grandes (cabeza, barriga, mans, pés). Vive o corpo enteiro, sen segmentar.	Comeza a segmentación: identifica articulacións e segmentos (xeonllo, cóbado, ombreiro) en si e nos outros.	Localiza partes finas e menos visibles (pescozo, cintura, cadeira) sen erro; verbaliza con que parte actúa; interioriza a imaxe corporal e debúxaa completa.
Lateralidade	Non definida; trabállase só a nivel global e simbólico (os dous lados do corpo), sen nomear dereita/esquerda.	Fase de definición: obsérvase a man e o pé dominantes; iníciase o recoñecemento dun lado preferente sen esixir o nome.	Afirmación: nomea dereita e esquerda en si mesmo; realiza movementos que cruzan a liña media (man dereita ao xeonllo esquerdo).
Equilibrio	Equilibrio dinámico básico: camiña sobre liñas anchas no chan; o estático é breve e con apoio.	Camiña sobre o banco sueco cos brazos en cruz; mantén a pata coxa uns segundos; controla a parada en seco.	Equilibrio estático de puntas e sobre un pé; marchas complexas (talón-punta, cara atrás sobre liña); balanceos e posturas invertidas con apoio.
Coordinación dinámica xeral	Carreira aínda pouco disociada; salto cos dous pés en aparición; gateo e reptación como patróns de xogo preferentes.	Corre con cambios de dirección; salta cos pés xuntos con seguridade; inicia a pata coxa; encadea dous patróns.	Encadea patróns con fluidez (correr-saltar-xirar); salto á pata coxa consolidado; axusta o movemento ao ritmo externo.
Coordinación óculo-manual e óculo-pédica	Lanza globalmente coas dúas mans; recibe pelotas rodadas ou grandes contra o peito.	Lanza cunha soa man; recibe con dúas mans pelotas medianas; chuta con dirección aproximada.	Recibe tras bote e cunha man; regula a forza segundo a distancia; lanza a obxectivos pequenos; alterna mans e pés.
Espazo e tempo	Nocións topolóxicas básicas vividas co corpo: dentro/fóra, arriba/abaixo; ritmo global lento/rápido.	Diante/detrás, ao lado, alto/baixo, grande/pequeno; a velocidade como noción propia (deprisa/despacio); segue ritmos de percusión.	Preto/lonxe respecto de obxectos, direccionalidade, relacións comparativas; axusta o número de accións ao ritmo (tantos saltos como golpes); nocións temporais antes/despois.
Xogo e socialización	Xogo paralelo e exploratorio; consignas simples de unha en unha; o conto motor e a imitación como motor da actividade.	Xogo por parellas con axuste ao outro; acepta regras sinxelas; participa en xogos reglados de grupo.	Xogo cooperativo e reglado con roles; asume o rol de director da actividade; verbaliza e valora a sesión (metacognición inicial).

Marco curricular

Decreto 150/2022, do 8 de setembro, polo que se establece a ordenación e o currículo da educación infantil na Comunidade Autónoma de Galicia (DOG núm. 172, do 9 de setembro de 2022). Avaliación: Orde do 30 de maio de 2023.

«Aténdese, polo tanto, ao desenvolvemento psicomotor, á adquisición paulatina do control de si mesmo e ao proceso gradual de construción da propia identidade, froito do descubrimento das súas posibilidades motrices e das interaccións consigo mesmo, coa contorna e cos demais. Neste proceso, partirase da experimentación libre da súa propia motricidade.» (Anexo II, introdución da área)

Obxectivos da área Crecemento en Harmonía

OBX1

Progresar no coñecemento e no control do seu corpo e na adquisición de distintas estratexias, adecuando as súas accións á realidade da contorna dunha maneira segura para construír unha autoimaxe axustada e positiva.

OBX2

Recoñecer, manifestar e regular progresivamente as súas emocións expresando necesidades e sentimentos para lograr o benestar emocional e a seguridade afectiva.

OBX3

Adoptar modelos, normas e hábitos, desenvolvendo a confianza nas súas posibilidades e sentimentos de logro para promover un estilo de vida saudable e ecosocialmente responsable.

OBX4

Establecer interaccións sociais en condicións de igualdade, valorando a importancia da amizade, do respecto, da diversidade e da empatía para construír a súa propia identidade baseada en valores democráticos e de respecto aos dereitos humanos.

Criterios de avaliación traballados (2º ciclo)

Os criterios de avaliación do 2º ciclo numéranse por bloque de contidos do currículo (CA1.x a CA4.x) e cada un vincúlase a un obxectivo da área. Selecciónanse os criterios que esta programación traballa de xeito directo, coa súa redacción literal.

Criterio	Obx.	Redacción literal	Bloques
CA1.1	OBX1	Progresar no coñecemento do seu corpo axustando accións e reaccións e desenvolvendo o equilibrio, a percepción sensorial e a coordinación no movemento.	B3B4B6
CA1.2	OBX1	Recoñecer, identificar e representar o corpo na súa globalidade e nas súas diferentes partes mostrando un nivel de detalle acorde á súa idade ou estado madurativo, chegando a interiorizar paulatinamente o seu esquema corporal.	B2
CA1.3	OBX1	Recoñecer as percepcións sensoriais propioceptivas e extereoceptivas captadas a través dos sentidos verbalizando as sensacións que producen.	B6B9
CA1.4	OBX1	Construír unha imaxe positiva propia e aceptar a súa identidade manifestando confianza nas súas posibilidades e recoñecendo as súas limitacións.	B2B9
CA1.5	OBX1	Coordinar e controlar o seu corpo, as súas posibilidades motrices e adaptalo ás características dos obxectos, á acción e á vida cotiá, mostrando un variado repertorio motriz.	B3B4B5B7
CA1.6	OBX1	Participar en contextos de xogo dirixido e espontáneo axustándose ás súas posibilidades persoais e mostrando destrezas motoras e habilidades manipulativas cada vez máis axustadas.	B1B5B8
CA1.8	OBX1	Manexar diferentes obxectos, útiles e ferramentas en situacións de xogo e na realización de tarefas cotiás, mostrando un control progresivo e de coordinación de movementos de carácter fino.	B5
CA2.2	OBX1	Manifestar sentimentos de seguridade persoal na participación en xogos e nas diversas situacións da vida cotiá, confiando nas propias posibilidades e mostrando iniciativa.	B1B8
CA2.5	OBX2	Adquirir un nivel mínimo de tolerancia á frustración e ser capaz de adaptar o seu comportamento a diferentes situacións.	B8B9
CA2.6	OBX2	Ofrecer e pedir axuda en situacións cotiás valorando os beneficios da cooperación e da axuda entre iguais.	B3B8
CA3.2	OBX3	Recoñecer hábitos de saúde, alimentación saudable, hixiene corporal e benestar utilizando adecuadamente espazos e materiais.	B1B9
CA3.3	OBX3	Identificar situacións de risco e actuar coherentemente ante elas, aceptando as normas.	B1B3B4
CA3.5	OBX3	Respectar a secuencia temporal asociada aos acontecementos e actividades cotiás, adaptándose ás rutinas establecidas para o grupo e desenvolvendo comportamentos respectuosos cara ás demais persoas.	B1
CA4.3	OBX4	Participar con iniciativa en xogos e actividades colectivas relacionándose con outras persoas con actitudes de afecto e empatía e evitando todo tipo de discriminación.	B2B8
CA4.5	OBX4	Reproducir condutas, accións ou situacións a través do xogo simbólico en interacción cos seus iguais, identificando e rexeitando todo tipo de estereotipos.	B2B6B8
CA4.7	OBX4	Desenvolver destrezas e habilidades para a xestión de conflitos de forma positiva propoñendo alternativas creativas e tendo en conta o criterio doutras persoas.	B8

Entre os contidos do bloque 3 do currículo figura literalmente a «actividade física estruturada con diferentes graos de intensidade», que esta programación desenvolve de forma sistemática na sesión semanal de psicomotricidade.

Liñas de actuación do currículo directamente psicomotrices

«A procura de situacións educativas nas que as nenas e os nenos observen, manipulen e exploren todas as súas posibilidades e limitacións, desenvolvendo, entre outros, aspectos motrices que faciliten o avance na súa autonomía, tanto nos movementos coma nos desprazamentos, tomando conciencia do seu corpo e das súas partes para chegar paulatinamente á interiorización do seu esquema corporal.»

«A participación en xogos e actividades psicomotrices en que se propicien as interaccións, favorecendo o desenvolvemento da empatía e da resiliencia, o que levará a unha aceptación construtiva tanto dos logros coma dos erros e a unha valoración do esforzo, da constancia e da iniciativa.»

Obxectivos

Construír unha imaxe corporal axustada e positiva, recoñecendo as posibilidades e os límites do propio corpo.
Desenvolver as habilidades motrices básicas (desprazamentos, saltos, xiros, manipulacións) con control e confianza crecentes.
Progresar no control postural, no equilibrio e na coordinación global e segmentaria propios de cada idade.
Estruturar as nocións espaciais e temporais a partir da acción corporal no ximnasio.
Iniciar (4 anos) e afirmar (5 anos) a definición da propia lateralidade.
Regular o ton, a respiración e as emocións a través do contraste actividade-calma e dos momentos de relaxación.
Gozar do xogo motor compartido, respectando as normas, o material e o corpo dos demais.
Expresar vivencias corporais a través do movemento, do debuxo e da palabra (verbalización final da sesión).

Bloques de contido

B11º (e transversal todo o curso)

Acollida, rituais e vida no ximnasio

Normas, rituais de entrada e saída, hábitos (descalzarse, recoller), seguridade e convivencia no espazo.

B21º

Esquema corporal e percepción do espazo

Partes do corpo, ton e postura, nocións topolóxicas vividas, o corpo do outro.

B31º

Desprazamentos

Gateo e reptación, marcha e carreira, saltos, trepas e esvaramentos, con autoprotección.

B42º

Equilibrio e control postural

Equilibrio estático e dinámico, alturas, superficies inestables, caídas seguras.

B52º

Coordinación óculo-manual e óculo-pédica

Lanzamentos, recepcións, bote, chute, transporte e manipulación de obxectos.

B62º

Percepción sensorial e ritmo

Sentidos en acción, discriminación auditiva e visual, estruturación temporal e rítmica.

B73º

Lateralidade e organización espazo-temporal

Os dous lados do corpo (3), lado dominante (4), dereita-esquerda e cruce de liña media (5); direccionalidade.

B83º

Xogo cooperativo e reglado · recunchos

Xogos con regras, roles e estratexia; traballo por recunchos con rotación autónoma.

B9Transversal

Relaxación, respiración e vida saudable

Respiración consciente, contraste tensión-distensión, masaxes, hábitos saudables. Transversal, presente na despedida de cada sesión.

Metodoloxía

Todas as sesións seguen a mesma estrutura de 4 momentos, adaptación do modelo de fases de Zamora González (2016) na liña da práctica psicomotriz vivenciada. A estabilidade da estrutura dá seguridade ao alumnado e converte os rituais en contido en si mesmos.

Momento de encontro5-8 min

Ritual de entrada (porta máxica, descalzarse, círculo de asemblea), presentación da proposta e activación.

Actividade motriz25-30 min

Núcleo da sesión: propostas dirixidas co obxectivo psicomotor do día combinadas con tempos de exploración libre; organización en gran grupo, parellas ou estacións.

Expresividade plástica e verbalización5 min (cando procede)

Paso do corpo á representación: debuxo da vivencia ou verbalización guiada («comentamos a sesión»).

Momento de despedida5-8 min

Recollida do material como norma de clase, relaxación ou respiración e ritual de saída en calma.

Principios metodolóxicos

Montaxe común + variantes por idade (VA)

Cada semana deséñase UNHA montaxe de material que serve para os tres grupos; a graduación vai nas variantes 3/4/5 de cada ficha. A mesma montaxe pode manterse e complicarse varias semanas cambiando unha soa variable, o que reduce o tempo de montaxe nun ximnasio pequeno e permite ao alumnado profundar sen novidade constante.

Fío condutor narrativo

Cada trimestre ten unha narrativa que dá sentido ás sesións e culmina nun reto final (1º trimestre: Os Exploradores do Ximnasio, con insignias por bloque).

Do global ao segmentario, do vivido ao representado

Toda noción trabállase primeiro co corpo enteiro en movemento, despois con matiz segmentario e por último represéntase (debuxo, verbalización), respectando a lóxica evolutiva 3→5.

Estacións e recunchos

O traballo por postas con rotación permite grupos pequenos, máis tempo de práctica real e observación individualizada nun espazo reducido.

Exploración libre con marco

En cada bloque resérvanse tempos de xogo libre co material presentado: a iniciativa infantil é fonte de aprendizaxe e de información para a avaliación.

Seguridade e autoprotección como contido

As normas de uso de alturas, ramplas e caídas trabállanse explicitamente (mirar, agarrar, avisar, caer rodando), non só como límite senón como aprendizaxe.

Espazo e materiais

Organización do ximnasio

Zona de asemblea fixa (círculo pintado ou corda) xunto á porta: todos os rituais empezan e rematan nela.
Zona de montaxe central: unha única montaxe semanal que se conserva, se é posible, entre sesións dos tres grupos.
Perímetro libre para desprazamentos en anel arredor da montaxe central.
Material almacenado accesible e etiquetado por cores: a recollida por equipos é parte da sesión.
Nas sesións con alturas (trepa, rampla), zona de caída sempre protexida con colchóns e paso dun en un.

Inventario de material

Grandes	Colchonetas finas, colchóns grosos de caída, bancos suecos, espaldeiras (se as hai), túnel de gateo
Manipulación	Aros, pelotas de varios tamaños, cordas, conos, tixolos de plástico, picas, saquiños, globos, panos, teas para esvarar
Ritmo e ambiente	Pandeiro, caixa chinesa, altofalante con música variada e relaxante
De refugallo e plástica	Follas de xornal, papel continuo, ceras, pictogramas de posturas, mural das insignias

Temporalización

Orde do 4 de xuño de 2026 pola que se aproba o calendario escolar para o curso 2026/27 (DOG núm. 110, do 15 de xuño de 2026). Período lectivo: Do 9 de setembro de 2026 ao 21 de xuño de 2027.
Vacacións — Nadal: 22 de decembro de 2026 – 7 de xaneiro de 2027 · Entroido: 8, 9 e 10 de febreiro de 2027 · Semana Santa: 22 – 29 de marzo de 2027. Non lectivos: 12 de outubro, 7 de decembro (Día do Ensino) e 8 de decembro de 2026; 17 de maio de 2027 (Letras Galegas); festivos locais do Barco de Valdeorras e ata 2 días de libre disposición do centro.

Cada grupo ten a súa sesión nun día fixo da semana: os festivos que caian nese día restarán unha sesión a ese grupo. A programación prevé sesións «comodín» absorbibles (o reto final de cada bloque pode adiantarse ou fundirse coa sesión anterior).

Cunha sesión semanal por grupo: 1º trimestre ≈ 13 semanas lectivas, 2º trimestre ≈ 10-11, 3º trimestre ≈ 11. Total anual estimado: 33-35 sesións por grupo, das que esta programación desenvolve as 13 do 1º trimestre en ficha completa e deixa temporalizados os bloques do 2º e do 3º.

1º trimestre · Coñecemos o noso corpo e movémonos

9 de setembro – 21 de decembro de 2026 · ≈ 13 semanas

Fío condutor: Os Exploradores do Ximnasio (insignias por bloque)

Semanas	Sesións	Bloque	Contido
1-2 (setembro)	T1-S01, T1-S02	B1 Acollida	Normas, rituais, exploración do espazo
3-4 (setembro-outubro)	T1-S03, T1-S04	Avaliación inicial	Circuítos de rexistro: desprazamentos, equilibrio, coordinación, esquema corporal
5-8 (outubro-novembro)	T1-S05 a T1-S08	B2 Esquema corporal e espazo	Partes do corpo, ton e postura, nocións topolóxicas, o corpo do outro
9-13 (novembro-decembro)	T1-S09 a T1-S13	B3 Desprazamentos	Gateo e reptación, marcha e carreira, saltos, trepas e esvaramentos, gran reto final con rexistro comparativo

2º trimestre · Equilibristas e malabaristas

8 de xaneiro – 19 de marzo de 2027 · ≈ 10-11 semanas

Fío condutor: O Circo dos Exploradores (proposta a desenvolver en xaneiro)

Semanas	Sesións	Bloque	Contido
1-4 (xaneiro-febreiro)	T2-S01 a T2-S04	B4 Equilibrio e control postural	Equilibrio estático e dinámico, alturas, superficies inestables, caídas seguras
5-8 (febreiro-marzo)	T2-S05 a T2-S08	B5 Coordinación óculo-manual e óculo-pédica	Lanzamentos, recepcións, bote, chute, transporte de obxectos
9-11 (marzo)	T2-S09 a T2-S11	B6 Percepción sensorial e ritmo	Sentidos en acción, discriminación auditiva e visual, ritmo e estruturación temporal; reto final do circo con rexistro comparativo

3º trimestre · Xogamos xuntos

30 de marzo – 21 de xuño de 2027 · ≈ 11 semanas

Fío condutor: A Gran Expedición Final (proposta a desenvolver en marzo)

Semanas	Sesións	Bloque	Contido
1-4 (abril)	T3-S01 a T3-S04	B7 Lateralidade e espazo-tempo	Os dous lados do corpo (3 anos), lado dominante (4), dereita-esquerda e cruce de liña media (5); direccionalidade
5-8 (maio)	T3-S05 a T3-S08	B8 Xogo cooperativo e reglado	Xogos con regras e roles, recunchos con rotación autónoma
9-11 (xuño)	T3-S09 a T3-S11	Avaliación final + peche	Circuíto de avaliación final (mesmos ítems de setembro), debuxo da figura humana, gran xogo de despedida

Sesións · 1º trimestre

Os Exploradores do Ximnasio: cada grupo descobre o ximnasio como un territorio por explorar; cada bloque desbloquea unha «insignia de explorador» (a do espazo, a do corpo, a dos camiños) que se colecciona nun mural na entrada do ximnasio.

Cada ficha describe UNHA montaxe de material que serve para os tres grupos da semana. A graduación por idade vai nas variantes 3/4/5 anos.

T1-S01Acollida

Benvida ao ximnasio

Acollida · normas · rituais de entrada e saída

Material: Cordas para delimitar zonas, pandeiro, mural das insignias

Montaxe: Ximnasio case baleiro: unha corda no chan marca a «porta máxica» de entrada; outra delimita a zona de asemblea (círculo). Material gardado e visible tras unha corda: «zona prohibida ata que soe o pandeiro».

Momento de encontro

Asemblea en círculo: presentación do fío condutor (somos Exploradores do Ximnasio). Creación conxunta das 3 normas do ximnasio (coidamos o corpo, coidamos os demais, coidamos o material). Ritual de entrada: cruzar a «porta máxica» descalzándonos e sentando no círculo.

Actividade motriz

Exploración libre e pautada do espazo: movémonos por todo o ximnasio sen tocar as paredes; ao son do pandeiro, quedamos estatua.
Xogo «casa/xardín»: dentro da corda é a casa, fóra é o xardín; atender á consigna e cambiar de zona.
Descubrimos os recunchos: percorrido guiado polos espazos do ximnasio nomeándoos (onde se garda o material, onde nos sentamos, por onde non se pasa).

Expresividade plástica

Debuxamos «o que máis me gustou do ximnasio» ao volver á aula (entrégase á titoría para o mural).

Momento de despedida

Ritual de saída: recollida (hoxe simbólica), asemblea breve —que descubrimos hoxe?— e saída pola porta máxica camiñando amodo e en silencio.

Variantes por idade

3 anos

Só 2 normas (coidarnos e coidar o material). O xogo casa/xardín con apoio visual: o mestre sinala coa man cara a onde ir. Estatuas sen manter a postura, abonda con parar.

4 anos

As 3 normas completas. Casa/xardín engadindo velocidade: ir á casa correndo, ao xardín camiñando. Estatuas mantendo a postura ata contar 3.

5 anos

As normas propóñenas eles en asemblea e vótanse. Casa/xardín con consigna inversa (dicir «casa» e ir ao xardín). Un neno ou nena fai de director do pandeiro na última rolda.

Ítems de observación

Sepárase da rutina de aula sen angustia
Atende ás consignas colectivas
Respecta o ritual de entrada e saída

T1-S02Acollida

Exploradores do espazo

Percepción espacial · desprazamentos libres · normas en acción

Material: Aros, cordas, conos, pandeiro, música

Montaxe: Material repartido estratexicamente polo chan (aros, cordas estiradas, conos en fila): paisaxe aberta sen instrucións de uso, para observar que fai cada quen (avaliación por observación libre).

Momento de encontro

Ritual de entrada + recordo das normas co mural. Consigna única: «hoxe explorámolo todo, pero cando soe o pandeiro, todos ao círculo».

Actividade motriz

Xogo libre exploratorio co material colocado (15 min): o mestre observa e rexistra sen dirixir.
Posta en común en movemento: cada quen ensina un uso que descubriu do material e os demais imítano.
«O tren dos exploradores»: en fila, percorrer o ximnasio pasando por riba das cordas, arrodeando os conos e pisando dentro dos aros.

Momento de despedida

Primeira recollida real de material por equipos de cor. Asemblea: «comentamos a sesión» (que descubriches?). Saída en silencio como exploradores.

Variantes por idade

3 anos

Xogo libre máis longo (20 min); o tren faino o mestre de locomotora e con paradas frecuentes.

4 anos

No tren, consignas espaciais nomeadas en voz alta: por riba, arredor, dentro. Recollida clasificando o material por tipo.

5 anos

O tren condúceo un neno ou nena distinta en cada tramo; os demais verbalizan por onde pasan (dentro/fóra, por riba/por baixo). Deseñan entre todos o percorrido final.

Ítems de observación

Explora o material con iniciativa
Comparte espazo e material sen conflito
Recolle cando soa o sinal

T1-S03Avaliación inicial

Avaliación inicial I · Os camiños

Avaliación inicial de desprazamentos: marcha, carreira, salto, gateo, reptación

Material: Colchonetas, túnel (ou mesa con tea), aros, conos, banco sueco, folla de rexistro

Montaxe: Circuíto pechado en anel arredor do ximnasio con 5 tramos: (1) carreira entre conos, (2) marcha sobre liña do chan, (3) saltos dentro de aros, (4) gateo sobre colchonetas, (5) reptación baixo o túnel. Rotación continua en fila india.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Provocación: «os exploradores teñen que adestrar todos os seus camiños». Demostración do circuíto polo mestre unha soa vez.

Actividade motriz

Circuíto de avaliación inicial: 4-5 voltas por neno/a mentres o mestre rexistra na folla (un ámbito por volta).
Entre quendas, xogo comodín «casa/xardín» para o grupo que espera.
Última volta libre: cada quen pasa o circuíto «ao seu xeito» (creatividade motriz, tamén se rexistra).

Momento de despedida

Recollida por equipos. Relaxación «somos árbores»: de pé, brazos arriba, baixar amodo ata quedar deitados. Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Circuíto de só 4 tramos (sen banco); permítese o apoio da man do mestre no salto. Rexístrase o patrón global (fai / fai con axuda / non fai).

4 anos

Circuíto completo. No salto, pídese salto cos dous pés xuntos; na carreira, un cambio de dirección. Rexístrase calidade do patrón.

5 anos

Engádese un 6º tramo: marcha atrás sobre a liña. Salto á pata coxa nun tramo curto. Rexístrase tamén lateralidade espontánea (pé de batida, man de apoio).

Ítems de observación

REXISTRO INICIAL: marcha, carreira, salto, gateo, reptación
Comprende a dinámica de circuíto
Agarda a súa quenda

T1-S04Avaliación inicial

Avaliación inicial II · O corpo e o equilibrio

Avaliación inicial de equilibrio, coordinación óculo-manual e esquema corporal

Material: Banco sueco, cordas, aros, pelotas medianas, colchonetas, folla de rexistro

Montaxe: Tres estacións fixas: (1) equilibrio: banco sueco + corda estirada no chan; (2) coordinación: aros colgados/apoiados e pelotas para lanzar e recibir; (3) corpo: colchonetas para o xogo de partes do corpo. Grupos pequenos rotando ao sinal.

Momento de encontro

Ritual de entrada. «Segunda proba de exploradores: o equilibrio e a puntería». Reparto en 3 grupos de cor.

Actividade motriz

Estación 1: camiñar polo banco e pola corda; pararse no medio; rexistro de equilibrio estático e dinámico.
Estación 2: lanzar a pelota ao mestre e recibila; lanzar dentro dun aro; rexistro óculo-manual.
Estación 3: «Simón di» de partes do corpo sobre as colchonetas (toca a cabeza, o xeonllo…); rexistro de esquema corporal.
Rotación cada 7-8 minutos ao son do pandeiro.

Expresividade plástica

Debuxo da figura humana («debúxate a ti mesmo/a») ao final: recóllese como documento de avaliación inicial do esquema corporal.

Momento de despedida

Recollida. Respiración deitados coas mans na barriga (inflar o globo da barriga). Entrega da primeira insignia: «Explorador do Espazo».

Variantes por idade

3 anos

Equilibrio só na corda no chan; recepción da pelota rodada, non no aire; partes do corpo básicas (cabeza, mans, pés, barriga).

4 anos

Banco sueco de pé con brazos en cruz; lanzamento cunha soa man; partes segmentarias (xeonllo, ombreiro, cóbado).

5 anos

No banco, parada no medio de puntas; recepción tras bote cunha man; partes finas e cruzadas (toca o xeonllo dereito coa man esquerda) — rexistro do cruzamento de liña media.

Ítems de observación

REXISTRO INICIAL: equilibrio, óculo-manual, esquema corporal
Debuxo da figura humana arquivado
Roda de estación en estación con autonomía

T1-S05Esquema corporal e espazo

O meu corpo enteiro

Esquema corporal: partes do corpo · imaxe global

Material: Follas de xornal (unha por neno/a), música variada, aros

Montaxe: Ximnasio despexado con aros na periferia (garaxes). Montaxe mínima: o material é o xornal, un por explorador. Mesma montaxe que T1-S06 (semana de xornal).

Momento de encontro

Ritual de entrada. Presentación do «tesouro» da semana: unha folla de xornal. Que se pode facer cun xornal sen rompelo?

Actividade motriz

Co xornal enteiro: poñelo na cabeza e camiñar sen que caia; no peito correndo (pégase co vento); nas costas, na barriga.
Conto rimado do xornal: o mestre recita e o xornal vai viaxando pola parte do corpo nomeada.
Facer a bóla: engurrar o xornal cunha man, coa outra, coas dúas; equilibrio coa bóla na cabeza, na palma, no lombo.
Lanzar a bóla e recollela; levala co pé ata o aro-garaxe.

Expresividade plástica

Alisamos o xornal entre todos e debuxamos nel a parte do corpo favorita.

Momento de despedida

Recollida das bólas no aro central encestando. Masaxe por parellas coa bóla de xornal (un deitado, o outro pasa a bóla polo corpo nomeando as partes). Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Partes globais: cabeza, barriga, costas, mans, pés. O conto rimado con xesto modelado polo mestre. Masaxe final feito polo mestre a todo o grupo á vez (cada un coa súa bóla).

4 anos

Engádense segmentos e articulacións: ombreiro, cóbado, xeonllo, nocello. Engurrar o xornal só coa man non dominante como reto. Na masaxe, o compañeiro nomea a parte que toca.

5 anos

Partes finas: pescozo, peito, cintura, cadeira. Consignas cruzadas (bóla na man dereita sobre o xeonllo esquerdo). Retos de precisión: soster o xornal aberto no peito cambiando de velocidade sen tocalo coas mans.

Ítems de observación

Localiza as partes do corpo do seu nivel
Coordina o control do obxecto co desprazamento
Participa na masaxe con coidado do outro

T1-S06Esquema corporal e espazo

Estatuas, robots e marionetas

Esquema corporal: ton muscular · postura · contraste tensión-relaxación

Material: Música (robótica e suave), pandeiro, colchonetas, pictogramas de posturas

Montaxe: Colchonetas en illa central; espazo libre arredor. Pictogramas de posturas (de pé, sentado, deitado boca arriba, boca abaixo, de xeonllos, agachado) pegados na parede a altura dos nenos.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Saúdo corporal: entramos camiñando de puntas cos brazos abertos. Hoxe os exploradores aprenden a linguaxe secreta das estatuas.

Actividade motriz

«Somos robots»: camiñar ríxidos articulando por partes (dóbranse os cóbados, xiran os pulsos), falando silabeado.
«Marionetas con fíos»: movémonos colgados de fíos imaxinarios; o mestre «corta» un fío e esa parte cae frouxa.
Xogo das estatuas con pictograma: ao parar a música, adoptar a postura que sinala o mestre na parede.
«Parellas-espello»: un inventa unha estatua e o outro imítaa; cambio de rol.

Expresividade plástica

Debuxo da miña estatua favorita.

Momento de despedida

Recollida. Relaxación duro-brando nas colchonetas: apretamos todo o corpo contando 3, soltamos como xelatina. Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Posturas globais (de pé, sentado, deitado). O espello faino primeiro coo mestre de modelo. Duro-brando co corpo enteiro, sen segmentar.

4 anos

Posturas con matiz (de xeonllos, agachado, deitado de lado). No robot noméanse as articulacións que se moven. Duro-brando por partes: só as mans, só as pernas.

5 anos

Secuencias de 2-3 posturas encadeadas de memoria. No espello, o imitador colócase despois de observar 3 segundos (memoria corporal). Un neno ou nena dita as posturas ao grupo.

Ítems de observación

Diferencia tensión e relaxación
Adopta as posturas do pictograma
Axusta o seu movemento ao do compañeiro no espello

T1-S07Esquema corporal e espazo

Dentro, fóra, arriba, abaixo

Estruturación espacial: nocións topolóxicas co propio corpo

Material: Aros (un por neno/a), bancos suecos, cordas, música

Montaxe: Aros repartidos polo chan (casas), dous bancos suecos en paralelo no centro (a ponte), cordas estiradas como ríos. Mesma montaxe que T1-S08.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Mapa do explorador: hoxe cruzamos ríos e pontes e cada quen ten a súa casa-aro.

Actividade motriz

«Cada rato á súa casa»: desprazarse libremente; á consigna, cada quen dentro do seu aro. Variar: fóra do aro, un pé dentro e outro fóra.
Consignas topolóxicas encadeadas: enriba do banco, debaixo da corda-río (reptando), ao lado da casa, diante/detrás dun compañeiro.
«O barco enemigo»: remar deitados (cara arriba, cara abaixo), saltar á auga, subir todos á ponte (banco).
Xogo do aro viaxeiro: pasar o aro polo corpo de arriba a abaixo sen usar os dentes… e verbalizar por onde vai.

Momento de despedida

Recollida clasificando: aros nun montón, cordas noutro. Relaxación dentro do aro-casa: deitados, escoitamos os sons de fóra. Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Nocións dentro/fóra e arriba/abaixo unicamente, sempre co corpo como referencia. Consignas de unha en unha, con modelo visual do mestre.

4 anos

Engádense diante/detrás e ao lado. Consignas dobres (dentro do aro e sentado). O aro viaxeiro nomeando as partes que pasa.

5 anos

Engádense preto/lonxe respecto dun obxecto (ponte preto da miña casa?) e primeiras consignas de dirección (á dereita da ponte). Consignas triplas e ditadas por un neno ou nena.

Ítems de observación

Comprende as nocións topolóxicas do seu nivel
Executa consignas encadeadas
Verbaliza a posición (4-5 anos)

T1-S08Esquema corporal e espazo

O corpo do outro

Esquema corporal: recoñecemento do corpo dos demais · cooperación

Material: Aros, bancos suecos, cordas (montaxe da S07), papel continuo, ceras

Montaxe: Mesma montaxe que T1-S07 (aros, bancos, cordas) + rolo de papel continuo estendido nun lateral con ceras.

Momento de encontro

Ritual de entrada. «Un explorador nunca vai só»: hoxe todo se fai en parella.

Actividade motriz

Saúdos corporais por parellas: saudarse cos pés, cos xeonllos, coas costas, cos cóbados.
«Toca-toca»: tocar no compañeiro a parte que nomea o mestre, con suavidade.
Percorrido da S07 en parellas: un diante e outro detrás imitando; despois collidos da man cruzando a ponte.
«O guía e o explorador cego»: un pecha os ollos, o outro guíao da man polo espazo libre (zona sen material).

Expresividade plástica

Siluetas: un déitase no papel continuo e o compañeiro contornea o seu corpo; despois complétanse as partes (cara, mans…) entre os dous.

Momento de despedida

Recollida. Masaxe final por parellas coas mans (choiva de dedos nas costas). Entrega da insignia «Explorador do Corpo». Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

O guía-cego substitúese por «seguir ao rei» (sen pechar os ollos). Silueta contorneada coa axuda do mestre. Toca-toca só con partes globais.

4 anos

Guía-cego en zona moi delimitada e con paradas. Na silueta, cada un debuxa 3 partes no corpo do outro nomeándoas.

5 anos

Guía-cego con itinerario (levar ao compañeiro ata a ponte). Na silueta, etiquetar partes coa inicial ou co nome copiado de carteis. Toca-toca con consigna cruzada (coa túa man dereita, o seu ombreiro esquerdo).

Ítems de observación

Coida o corpo do compañeiro no contacto
Identifica no outro as partes traballadas
Confía no guía / responsabilízase de guiar

T1-S09Desprazamentos

Gateamos e reptamos

Desprazamentos: gateo e reptación (patróns cruzados)

Material: Colchonetas, túnel, bancos suecos, cordas elásticas ou picas sobre conos, colchóns

Montaxe: MONTAXE BASE do bloque de desprazamentos (mantense 4 semanas con variantes): estación 1 = colchonetas en ringleira (autoestrada de gateo); estación 2 = túnel + picas baixas para reptar por debaixo; estación 3 = banco sueco para atravesar. Tres postas, tres grupos.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Vídeo-provocación ou imaxe: como se moven os animais que non camiñan? Presentación da montaxe base: «o campamento dos camiños» que nos acompañará varias semanas.

Actividade motriz

Estación 1: gateo pola autoestrada — adiante, atrás, rápido, lento, como gatos, como osos (pés e mans).
Estación 2: reptación baixo as picas e polo túnel — como serpes (sen xeonllos), como soldados (con cóbados).
Estación 3: atravesar o banco gateando por riba.
Rotación ao pandeiro. Rolda final: «o gran safari» — percorrido completo elixindo cada un o seu animal.

Momento de despedida

Recollida parcial (a montaxe base queda instalada se é posible; senón, por equipos). Relaxación deitados boca arriba: respiración do león que durme. Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Gateo libre sen consigna de patrón; reptación só polo túnel (as picas altas); banco con axuda.

4 anos

Gateo atrás e lateral; reptación baixo picas a media altura; banco gateando sen apoio externo.

5 anos

Gateo con patrón cruzado consciente (man dereita-xeonllo esquerdo, nomeándoo); reptación só con cóbados; banco gateando cara atrás. Cronometraxe lúdica por equipos (sen competición individual).

Ítems de observación

Patrón de gateo (homolateral/cruzado)
Repta coordinando brazos
Tolera o paso polo túnel

T1-S10Desprazamentos

Camiñamos e corremos

Desprazamentos: marcha e carreira · velocidades · direccións

Material: Montaxe base + conos, pandeiro, música con tempos distintos, cazabolboretas ou pano

Montaxe: Montaxe base do bloque (colchonetas, túnel/picas, banco) + slalom de conos engadido no espazo central libre.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Saúdo camiñando de puntas. Reto do día: os exploradores adestran as súas velocidades.

Actividade motriz

«Distintas velocidades»: camiñar/correr ao ritmo do pandeiro — lento, normal, rápido, parar en seco.
Direccións: adiante, atrás, de lado, en círculo arredor da montaxe base; slalom entre conos.
«Como se pilla?»: pilla-pilla co cazabolboretas (quen é tocado, colle o cazabolboretas).
Circuíto base integrando marcha e carreira entre estacións (correr ata a colchoneta, gatear, correr ao túnel…).

Momento de despedida

Recollida dos conos. «Aguantar a risa»: deitados en círculo, mirarse sen rir; despois riso libre. Volta á calma camiñando cada vez máis amodo. Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Dúas velocidades (lento/rápido); slalom con conos moi separados; pilla-pilla sempre coo mestre de pillador inicial.

4 anos

Tres velocidades e parada en seco mantendo o equilibrio; carreira cara atrás curta; slalom estreito.

5 anos

Cambios de dirección á consigna en plena carreira; carreira lateral cruzando pés; no pilla-pilla, estratexia verbal previa en equipo (como nos salvamos?).

Ítems de observación

Axusta a velocidade á consigna
Controla a parada
Corre esquivando sen chocar

T1-S11Desprazamentos

Saltamos

Desprazamentos: salto estático e dinámico

Material: Montaxe base + aros no chan, tixolos de plástico, colchóns de caída, pandeiro

Montaxe: Montaxe base + río de aros (ringleira de aros a distancias variables) e tixolos como pedras do río. Banco sueco reconvertido en plataforma de salto sobre colchón.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Saúdo saltando dentro do círculo de asemblea. Historia: o río creceu e hai que cruzalo saltando polas pedras.

Actividade motriz

Saltos no sitio: cos dous pés, como ras, como canguros; ao ritmo do pandeiro («o salto musical»: tantos saltos como golpes).
Río de aros: saltar de aro en aro cos dous pés xuntos; sobre os tixolos-pedra, pisar e equilibrar.
Salto en profundidade: desde o banco sueco ao colchón, caendo cos xeonllos flexionados («aterraxe de ninja»).
Circuíto completo combinando os saltos coas estacións base.

Momento de despedida

Recollida de aros e tixolos. Relaxación «somos globos»: inchámonos ao inspirar cos brazos arriba, desinflámonos amodo ata o chan. Comentamos a sesión.

Variantes por idade

3 anos

Aros pegados (paso-salto admitido); salto desde o banco coa man do mestre; salto musical ata 3 golpes.

4 anos

Aros separados esixindo salto real cos pés xuntos; salto desde o banco só; salto musical ata 5 golpes; iniciación á pata coxa (2-3 saltos).

5 anos

Combinación pés xuntos / pata coxa ditada pola cor do aro; salto con xiro de cuarto de volta desde o banco; salto musical con pausas (golpes rápidos e lentos); pé de batida rexistrado (lateralidade).

Ítems de observación

Salta cos dous pés xuntos
Aterra con flexión controlada
Axusta o número de saltos ao ritmo (4-5 anos)

T1-S12Desprazamentos

Trepamos e esvaramos

Desprazamentos: trepa e esvaramento · seguridade e autoprotección

Material: Espaldeiras (se as hai) ou banco inclinado, colchóns grosos, banco sueco inclinado como rampla, teas ou cartóns para esvarar

Montaxe: Montaxe base transformada: banco sueco enganchado á espaldeira (ou elevado con seguridade) como rampla de esvaramento sobre colchón; zona de trepa na espaldeira con colchón debaixo; autoestrada de colchonetas para esvarar sentados sobre teas.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Conversa de seguridade: que fai un explorador antes de subir a un sitio alto? (mirar, agarrar forte, avisar). Normas de uso da rampla: dun en un e coa zona de caída libre.

Actividade motriz

Trepa na espaldeira: subir 3-4 banzos, tocar a marca da súa cor e baixar (nunca saltar sen permiso).
Rampla: esvarar sentados, deitados boca arriba, boca abaixo (pés por diante).
Esvaramento horizontal: sentados sobre a tea, impulsarse cos pés pola autoestrada; en parellas, un arrastra ao outro.
Reto de autoprotección: caer e rodar no colchón («rolo de esquío») desde de xeonllos.

Expresividade plástica

Debuxamos «o máis difícil que conseguín hoxe».

Momento de despedida

Recollida con axuda do mestre no material pesado. Relaxación: deitados no colchón, somos esquíos durmindo no tobo. Comentamos a sesión valorando quen pediu axuda cando a necesitou.

Variantes por idade

3 anos

Trepa de 2 banzos coo mestre ao lado; rampla só sentados; arrastre da tea feito polo mestre.

4 anos

Trepa ata a súa marca con paso alterno; rampla deitados; arrastre por parellas do mesmo tamaño.

5 anos

Trepa con desprazamento lateral na espaldeira; rampla boca abaixo con freada controlada; na caída, rolo completo; deseñan e verbalizan a norma de seguridade de cada posto.

Ítems de observación

Trepa con agarre seguro
Respecta as normas de seguridade
Pide axuda cando a necesita

T1-S13Desprazamentos

O gran reto dos exploradores

Circuíto combinado de todos os desprazamentos · repaso e rexistro do trimestre

Material: Toda a montaxe base + aros, conos, túnel, colchóns, música de aventura, insignias

Montaxe: Gran circuíto final que encadea todo o traballado: carreira con slalom → gateo → reptación → río de saltos → ponte de equilibrio → trepa → esvaramento final ao colchón. É a mesma montaxe base do bloque, unida en anel.

Momento de encontro

Ritual de entrada. Cerimonia do gran reto: repaso do mapa das insignias do trimestre; cada quen di que camiño se lle dá mellor.

Actividade motriz

Recoñecemento do circuíto por estacións (unha volta guiada).
O gran reto: voltas ao circuíto completo con música de aventura; o mestre rexistra os mesmos ítems da avaliación inicial (comparación decembro vs setembro).
Volta cooperativa: todo o grupo en tren, sen soltarse, adaptando o paso ao máis lento.
Volta libre final: cada quen inventa un xeito novo de pasar unha estación.

Expresividade plástica

Autoavaliación gráfica: rodear no mapa do circuíto a estación favorita e a máis difícil.

Momento de despedida

Gran recollida cooperativa. Relaxación longa con música: viaxe imaxinaria polo trimestre. Entrega da insignia «Explorador dos Camiños» e peche do trimestre.

Variantes por idade

3 anos

Circuíto reducido (sen trepa se non hai seguridade suficiente); rexistro global fai/non fai/con axuda.

4 anos

Circuíto completo; rexistro de calidade do patrón nos mesmos ítems de setembro.

5 anos

Circuíto completo + tramo atrás e pata coxa; rexistro incluíndo lateralidade; verbalización individual: «en que melloraches desde setembro?».

Ítems de observación

REXISTRO COMPARATIVO: mesmos ítems da avaliación inicial
Encadea patróns sen deterse
Participa na volta cooperativa axustándose ao grupo

Avaliación

Avaliación global, continua e formativa, baseada na observación directa e sistemática do alumnado en situación de xogo e movemento. Nunca se avalía o rendemento motor como marca, senón o progreso de cada neno e nena respecto de si mesmo.

Avaliación inicial (setembro-outubro)

Dúas sesións en formato circuíto e estacións (T1-S03 e T1-S04) con rexistro individual de: desprazamentos, equilibrio, coordinación óculo-manual, esquema corporal (incluído o debuxo da figura humana) e, en 5 anos, lateralidade espontánea.

Avaliación continua

Escala de observación por bloque cos ítems indicados en cada ficha de sesión; rexistro áxil (táboa de grupo) inmediatamente despois de cada sesión. A verbalización final («comentamos a sesión») achega información sobre a vivencia e a conciencia corporal.

Avaliación comparativa trimestral e final

Ao pechar cada trimestre repítese o circuíto cos mesmos ítems da avaliación inicial (T1-S13 en decembro; repetición en xuño) para obxectivar o progreso individual. O debuxo da figura humana repítese en xaneiro e xuño.

Escala de rexistro

ConseguidoEn procesoIniciado

Rexístrase sempre en positivo e respecto do punto de partida individual; «Iniciado» nunca se comunica como carencia senón como momento evolutivo.

Instrumentos

Folla de rexistro de avaliación inicial e final (mesmos ítems, tres momentos: setembro, decembro/marzo, xuño).
Escala de observación por bloque (ítems das fichas de sesión).
Arquivo de producións: debuxo da figura humana (3 momentos) e debuxos de expresividade plástica.
Diario de aula breve: incidencias, conquistas individuais e axustes das variantes.

Abrir a folla de rexistro imprimible (avaliación inicial e comparativa)

Avaliación do proceso de ensino

Ao pecho de cada trimestre revísase a propia práctica: axuste das variantes por idade, funcionamento das montaxes no espazo dispoñible, tempos reais de cada momento da sesión e clima do grupo. As conclusións incorpóranse á programación do trimestre seguinte.

Atención á diversidade

Deseño Universal para a Aprendizaxe aplicado ao motor: toda proposta ofrece múltiples niveis de execución (as variantes 3/4/5 funcionan tamén como niveis de acceso dentro dun mesmo grupo), múltiples formas de representación (consigna verbal + modelo corporal + pictograma) e múltiples formas de participación (rol de executante, de axudante, de director).

Medidas

As variantes por idade úsanse de xeito flexible: un neno de 4 anos pode traballar coa variante de 3 ou de 5 segundo o seu momento evolutivo, sen sinalalo diante do grupo.
Apoios visuais permanentes: pictogramas de posturas e de normas na parede do ximnasio.
Anticipación para alumnado que o precise: aviso previo dos cambios de actividade e do sinal de recollida (pandeiro), opción de observar antes de participar.
Sensibilidade sensorial: alternativa sen contacto nos xogos de parella e volume de música regulado.
Coordinación coas titoras e co equipo de orientación para alumnado con NEE: adaptación de material (pelotas máis grandes e lentas, superficies máis anchas) e acompañamento nos rituais.
O erro trátase como parte do xogo: repetir é sempre posible e ninguén queda eliminado de forma permanente en ningún xogo.